Biuletyn AGH
Magazyn Informacyjny Akademii Górniczo-Hutniczej
09 sierpień 2022
Strona GłównaBiuletyn AGHArchiwumKontakt
Polska Naukowa Wyprawa do Peru
26 kwiecień 2011

– prelekcja prof. Andrzeja Paulo - temat z okładki

W ramach cyklu spotkań „Biblioteka Główna zaprasza…” 22 marca 2011 roku zorganizowano spotkane z profesorem Andrzejem Paulo z Wydziału Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska AGH. Tematem prelekcji były badania naukowe Polskiej Wyprawy Naukowej do Peru, prowadzone od 2003 roku przez pracowników Wydziału Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska AGH w rejonie Kanionu Colca w południowym Peru. Pierwszy wyjazd miał charakter rekonesansu. Pomysłodawca i kierownik naukowy wypraw – profesor Andrzej Paulo omówił fascynujący teren i przedmiot badań, dorobek i bieżące problemy związane z realizacją projektu. Jak Polacy, którzy przez popularyzację odkrycia przyczynili się walnie do niebywałego rozwoju regionu, próbują ocalić Kanion od dewastacji? Jak wzbogacają dziedzictwo kulturowe Peru i dlaczego mieszkańcy Andów traktują ich jak bliskich a nie gringos? Jak tamtejsze samorządy stawiają opór potężnemu kapitałowi i jak można im pomóc? Kanion Colca odkryty dla świata przed 30 laty przez kajakarzy „Bystrza”, a zarazem studentów AGH wraz z przyległą częścią Doliny Wulkanów i źródłami Amazonki, stanowi obszar o wybitnej georóżnorodności i potencjalnie dużej bioróżnorodności. To powoduje rosnącą presję turystyczną i inwestycyjną, która grozi zniszczeniem unikalnej przyrody.

Paweł Panajew na szczycie wulkanu Ampato (6288 m n.p.m.) - fot. Paweł Panajew

Omawiany rejon badań obejmuje około 10 000 km2. Położony jest w Kordylierze Zachodniej Andów Peruwiańskich i na skraju wyżyny Altiplano. Na tym obszarze wysokości bezwzględne wahają się od 800 do blisko 6300 m n.p.m. Oś morfologiczną obszaru tworzy rzeka Colca, której koryto na północnym wschodzie znajduje się na wysokości 3800 m n.p.m., a na południowym zachodzie na 900 m n.p.m. Po obu stronach rzeki wznoszą się stożki wulkaniczne. Szczyty położone powyżej 5300 m n.p.m. pokryte są z reguły wiecznym śniegiem. Klimat badanego obszaru jest suchy. Roczna suma opadów na wysokości ok. 3600 m wynosi średnio 380 mm. Opady przypadają w większości na okres grudzień-marzec. Średnia temperatura roku wynosi 18°C na wysokości 1500 m i 3°C na 4500 m n.p.m. Suchość powietrza i brak zachmurzenia powodują duże wahania temperatur w ciągu doby. W sezonie prac terenowych wyprawy (lipiec) wynosiły 2025°C. Duża deniwelacja obszaru badań skutkuje wielkim zróżnicowaniem warunków ekologicznych. Spośród 8 regionów przyrodniczych wyróżnianych w Peru na terenie badań znajduje się aż pięć. Pokrywa roślinna jest zdecydowanie uboga i występuje w pobliżu rzadkiej sieci rzek, jezior i nielicznych źródłach. Z tego powodu skały podłoża są łatwo dostępne do obserwacji geologicznych. Granica klimatyczna upraw leży na wysokości 36003700 m n.p.m. Teren badań zamieszkuje ok. 38 000 osób, co daje średnią gęstość zaludnienia powyżej 4 os./km2. Północna część badanego obszaru jest objęta koncesjami górniczym; znajduje się tam kilka kopalń rud złota i srebra. W południowej części wykonano kanał i tunele wodne w ramach wielkiego projektu irygacyjnego Majes-Siguas; planowana jest budowa zapory i hydroelektrowni wykorzystujących bardzo duży spadek kilku strumieni.

Obóz wyprawy na wysokości blisko 5 tys. metrów na altiplano - fot. Paweł Panajew

Podstawowy cel Polskiej Wyprawy Naukowej do Peru to opracowanie podstaw naukowych do utworzenia parku narodowego obejmującego Kanion Colca oraz pobliską Dolinę Wulkanów. Kanion został wpisany do Księgi Rekordów Guinnessa, jako najgłębszy na świecie. Tworzy wyjątkowo czytelny, choć zróżnicowany przekrój skorupy ziemskiej na długości ok. 100 km i głębokości 13 km. Przed objęciem ochroną i udostępnieniem turystycznym tego obszaru potrzebne jest jednak rozpoznanie wielu elementów budowy geologicznej i przyrody żywej oraz walorów krajobrazowych i kulturowych. Odkrycie i wzrost popularności Kanionu Colca oraz wykorzystanie lokalnych bogactw naturalnych – złóż, zasobów i energii wód, krajobrazu – spowodowały niekontrolowany rozwój gospodarczy regionu. Uczestnicy wyprawy angażują się w poznanie tego niezwykłego obszaru ze świadomością zbiorowej odpowiedzialności za równoważenie jego rozwoju i wspieranie ochrony środowiska. Atrakcyjność geologiczna terenu badań wynika z położenia na obszarze modelowym aktywnej krawędzi kontynentu. Głównym celem utworzenia tam parku jest właśnie ochrona niezwykłej georóżnorodności i wielkich walorów krajobrazowych, a w dalszej kolejności także kulturowych i mało jeszcze poznanych walorów przyrody ożywionej. Formacje geologiczne kanionu obejmują szeroki przedział czasu – od proterozoiku do czwartorzędu, a także różnorodne genetycznie skały. Prowadzone badania mają na celu wskazanie wartych ochrony odsłonięć, w których zachował się czytelny zapis struktur i środowisk sedymentacyjnych, deformacji tektonicznych, ewolucji obszaru, przeobrażeń na powierzchni i w głębi skorupy ziemskiej oraz warunków rozwoju gleb i różnorodnych form rzeźby terenu. Prace prowadzone przez Polską Wyprawę Naukową do Peru powinny również wykazać wartość ekologiczną, archeologiczną, historyczną i kulturową terenu proponowanego do ochrony. W granicach projektowanego parku, oprócz Kanionu Colca, powinna się znaleźć także południowa część Doliny Wulkanów, w której na małej powierzchni skupione są obiekty o wyjątkowych walorach krajobrazowych i naukowych. Przyszły park narodowy Kanionu Colca i Doliny Wulkanów ma wszelkie dane, by stać się – wraz z istniejącymi już rezerwatami „Salinas y Aguada Blanca” oraz „Subcuenca del Cotahuasi” – ważnym ogniwem w tworzonej od niedawna przez UNESCO sieci geoparków. Pan profesor zwrócił szczególną uwagę, że powinny one przede wszystkim umożliwiać ochronę dziedzictwa geologicznego i bezkonfliktowe wykorzystanie naturalnych walorów krajobrazu w lokalnej polityce zrównoważonego rozwoju społecznego i gospodarczego. Ochrona dziedzictwa odbywa się poprzez popularyzację nauk geologicznych, zabezpieczenie stanowisk oraz propagowanie ich funkcji edukacyjnych i turystycznych.

Przeprawa, obok mostu dla mułów - fot. Paweł Panajew

W dotychczasowych – już sześciu – wyprawach wzięło udział trzydzieści osób z 10 ośrodków naukowych Polski. Pracownicy naukowi stanowią 2/3 tego składu, a doktoranci i studenci tworzą grupę pomocniczą. Tak, jak już wspomniałem kierownictwo naukowe wyprawy sprawuje prof. A. Paulo, a organizacyjne – dr Andrzej Gałaś. Niezwykle istotną kwestią tych wypraw są finanse. Koszt prac terenowych jednej osoby w ciągu jednego sezonu wynosi około 10 000 zł – dzięki zniżkom na opłaty noclegowe i turystyczne. Około 50% tej kwoty stanowi przelot, który wielu uczestnikom opłaciły macierzyste instytucje. Podstawowe koszty ponoszone są przez uczestników. Dodatkowe środki finansowe zostały uzyskane od różnych organizacji i sponsorów prywatnych. Należy również zaznaczyć, że Polska Wyprawa Naukowa do Peru odbywa się pod patronatem Rektora AGH.

J. Ciesielczuk i K. Gajdzik przy pomiarach spękań w Dolinie Wulkanów - fot. Paweł Panajew

Dominującą dziedziną badań Polskiej Wyprawy Naukowej, ze względu na specyfikę i stan rozpoznania terenu oraz profesję uczestników, są nauki o Ziemi. Tematy badań podejmowane są z inicjatywy uczestników wyprawy. Tak też było w 2010 roku. W 2009 roku dotarły do Polski informacje o licznych inicjatywach inwestycyjnych w badanym regionie, ale również o zaniedbaniach w zakresie oceny oddziaływania na środowisko i niepokojącym odwrocie administracji od ochrony środowiska. Spowodowało to przyspieszenie prac dokumentujących walory przyrodnicze i przedstawienie wstępnego projektu ochrony przez prof. A. Paulo i dr. A. Gałasia na konferencji w Arequipie. Utworzenie parku narodowego Kanionu Colca i Doliny Wulkanów pozwoliłoby racjonalnie ukierunkować rozwój regionu, który rozpoczął się za sprawą Polaków, tak aby nie przyniósł niepożądanych skutków ubocznych i zapewnił równowagę ekologiczną. Wobec niedostatecznej aktywności lokalnego środowiska przyrodników priorytetem dla wypraw stało się inicjowanie geoochrony i ściślejszej współpracy osobistej i instytucjonalnej z Peruwiańczykami. Uczestnicy wyprawy zgłosili projekt badawczy „Stworzenie podwaliny naukowej pod przyszły park narodowy w Peru do konkursu cudze chwalicie, swego nie znacie – promocja osiągnięć nauki polskiej”. Niestety, projekt pomimo zakwalifikowania do finału i starań o wsparcie finansowe uzyskał tylko sukces medialny. W lipcu 2010 roku w Peru pracowała 11-osobowa grupa geologów i geomorfologów, kontynuując prace w niezbadanych dotychczas i najtrudniej dostępnych częściach Kanionu Colca i jego otoczeniu, a także w obszarze źródeł Amazonki. Rozpoczęła nowe tematy badawcze dotyczące geomorfologii tego obszaru, zmian w skałach, właściwości fizycznych i składu wód termalnych w dorzeczu Rio Colca. Badacze współpracowali ze szkołą języka angielskiego dla młodzieży w Chivay, którą od kilku lat prowadzą w czasie wakacji wolontariusze polonijni pod kierunkiem A. Piętowskiego.

Półpustynne altiplano na północ od wulkanu Mismi - fot. Paweł Panajew

W latach 2003–2008 członkowie wyprawy współpracowali z władzami regionu Arequipa i samorządami lokalnymi, przekazując im informacje o zamiarach i postępach prac oraz publikacje wyników. Otrzymywali w zamian ulgi w zakwaterowaniu i zwolnienie z opłat turystycznych. W 2010 roku pomimo umowy z UNSA, współpraca okazała się możliwa tylko z pojedynczymi osobami. W tym samym czasie drugi z najważniejszych uniwersytetów, UCSM, wyraził zainteresowanie umową o kooperacji naukowej z AGH. Pomyślnie też współpracowano z przedsiębiorstwami górniczymi, konsultując bieżące problemy poszukiwań złóż złota i zagospodarowania terenów pogórniczych i korzystając z ich infrastruktury kopalnianej i transportowej. Nawiązano kontakty z pozarządowymi organizacjami ekologicznymi, które ostatnio, podobnie jak PWNP, spotykają się z oporem ze strony samorządów.

Uprawne taras w Dolinie Rio Colca - fot. Paweł Panajew

Praca w terenie egzotycznym wiąże się z szeregiem niebezpieczeństw, które trzeba rozpoznać zawczasu. Należą do nich m.in.: stosunek miejscowej ludności do obcych, choroby, przeszkody terenowe i komunikacja. Dzięki kontaktom z administracją terenową miejscowa ludność zawsze wie o przybyciu Polaków, a dzięki wzorowemu zachowaniu uczestników wyprawy, wkładowi w rozwój regionu i tradycji pomocy, jest do nich niezwykle przychylnie nastawiona. Suchy klimat zmniejsza ryzyko chorób tropikalnych, ale nie wyklucza zatruć pokarmowych. Zasadnicze przeszkody terenowe stwarzają: wysokość i jej zróżnicowanie, kontrastowy klimat, brak wody w południowo-zachodniej części obszaru. Pracując w okresie tamtejszej zimy, doświadcza się zmiany temperatur od -20 do +40°C, silnego wiatru i niemiłosiernego nasłonecznienia. Jednak największe niebezpieczeństwo niosą przejazdy miejscowymi autobusami, które po przepaścistych i osuwających się drogach zwykły jeździć nocą, a których kierowcy zapominają o używaniu ręcznego hamulca, gdy zatrzymują się przed niespodziewaną przeszkodą. W najtrudniej dostępne rejony udawały się liczniejsze grupy w towarzystwie wykwalifikowanego ratownika górskiego i miejscowego przewodnika. Postępujące pokrycie terenu badań siecią telefonii komórkowej zwiększyło bezpieczeństwo w sezonie 2010.

Rekonesans na obszarze koncesji poszukiwawczej złota koło Orcopampa - fot. Paweł Panajew

Na zakończenie prof. Andrzej Paulo jeszcze raz podkreślił, że po odkryciu Polaków sprzed 30 laty Kanion Colca stał się sławny. Rocznie przyjeżdża tam 150 tys. turystów i jest to drugie, po Machu Picchu, najczęściej odwiedzane miejsce w Peru. Okoliczni mieszkańcy poczuli przypływ gotówki, wygrzebali ludowe stroje i zaczęli zarabiać pieniądze. Poprawiła się sytuacja materialna ludzi, ale zagrożona jest przyroda. W okolicy kanionu jest około 90 obiektów, w których mogą nocować turyści, ale tylko dwa z nich mają szambo. Nieczystości lądują w rzece Colca. Deweloperzy chcą budować hotele, gdzie się da, najlepiej blisko kanionu. Utworzenie Parku ma chronić środowisko przed dewastacją. Prelegent zwrócił się z apelem o podpisywanie międzynarodowej petycji do władz Peru „Powstrzymajmy niszczenie tworzonego Parku Narodowego Kanionu Colca i Doliny Wulkanów”. Podpisało ją kilkadziesiąt osób obecnych na prelekcji i – jak na razie – kilkuset sympatyków ochrony przyrody. Organizatorzy obiecali poinformować o przebiegu i wynikach tej petycji na stronie internetowej home.agh.edu.pl/~peru/.

Kościółek z epoki kolonialnej na altiplano- fot. Paweł Panajew

Na prelekcję przybyła bardzo liczna grupa studentów, miłośników podróży i znawców tematu. Wśród tak licznej widowni, pan profesor z satysfakcją zauważył i powitał uczestników poprzednich wypraw – naukowców i studentów. Dało się odczuć, że prelekcja cieszyła się niezwykłym zainteresowaniem, a prelegent dał się poznać, jako niezwykły orator i pasjonat. Już po oficjalnym zakończeniu uczestnicy prelekcji mieli możność indywidualnych rozmów i uzyskania wyczerpujących odpowiedzi. Spotkanie było ilustrowane licznymi fotografiami z wypraw oraz przyniesioną przez pana profesora bardzo bogatą literaturą przedmiotu.

Podczas pisania tej relacji korzystałem z materiałów uzyskanych z od pana prof. Andrzeja Paulo, za co serdecznie dziękuję. Szersza informacja o Polskiej Wyprawie Naukowej do Peru znajduje się w „Przeglądzie Geologicznym” nr 1 z 2011 roku.

Hieronim Sieński
Oddział Informacji Naukowej Biblioteki Głównej


W kiosku ze skryptami jest do nabycia książka dr. Andrzeja Gałasia, uczestnika Polskiej Wyprawy Naukowej do Peru, który zdobyte doświadczenia, między innymi w Kanionie Colca, wykorzystuje dla popularyzowania wulkanologii.

W kiosku ze skryptami jest do nabycia książka dr. Andrzeja Gałasia, uczestnika Polskiej Wyprawy Naukowej do Peru, który zdobyte doświadczenia, między innymi w Kanionie Colca, wykorzystuje dla popularyzowania wulkanologii.