Biuletyn AGH
Magazyn Informacyjny Akademii Górniczo-Hutniczej
19 listopad 2017
Strona GłównaBiuletyn AGHArchiwumKontakt
Jubileusz 50-lecia Muzeum Historii AGH i Techniki

wystawa polskiej radiotechniki

Znaczenie muzealnictwa, zwłaszcza technicznego, w ostatnich latach stale wzrasta. Współczesne muzea realizują wiele celów: dydaktyczne, wychowawcze, naukowe, oświatowe, dokumentacyjne, kulturalne, a nawet ekonomiczne. Wzrost liczby osób wykształconych wpływa na rozwój turystyki kwalifikowanej, w której poczesne miejsce zajmują wizyty w muzeach. Dzięki temu przyczyniają się one w sposób pośredni do wzrostu gospodarczego. Nauczanie przez muzeum stało się nowoczesną formą edukacji. Coraz częściej pedagodzy posługują się terminem „pedagogika muzealna”. Muzealnictwo techniczne, którego celem jest krzewienie rozwoju kultury materialnej, przez wiele dziesięcioleci było niedoceniane. Postęp techniczny coraz szybciej eliminował z użytkowania maszyny i urządzenia. Zafascynowane osiągnięciami techniki społeczeństwa nie zadbały o to, by zachować dla potomności najważniejsze zabytki i miejsca, gdzie funkcjonowały, dlatego nieliczne zabytki techniki, które dziś możemy oglądać, przetrwały w większości przypadków dzięki pasjonatom.

Również Muzeum Techniki na AGH zostało utworzone dzięki ogromnemu zaangażowaniu w ochronę zabytków techniki jego założyciela prof. Mieczysława Radwana i z pasją rozwijane przez jego następców.

W bieżącym roku przypada jubileusz 50-lecia działalności Muzeum Historii AGH i Techniki. Założone zostało uchwałą senatu z dn. 14.04.1960 jako zakład przy Katedrze Historii Techniki i Nauk Technicznych (obecnie Ośrodek Historii Techniki z Muzeum) Wydziału Maszyn Górniczych i Hutniczych AGH.

Światowej rangi wydarzenie naukowe, jakim stało się odkrycie przez prof. Radwana w latach 60-tych tzw. „dymarek świętokrzyskich” – rozległego (800 km2) rzymskiego centrum hutniczego z I i II w. n.e. – przyczyniło się wówczas do rozpoczęcia szerokich interdyscyplinarnych badań nad starożytną metalurgią (wraz z prof. K. Bieleninem dyrektorem Muzeum Archeologicznego) prowadzonych pod kierunkiem prof. Radwana w laboratoriach AGH. Muzeum rozpoczynające dopiero swą działalność wzbogaciło się wówczas o kloce żużla i inne metalurgiczne znaleziska z Gór Świętokrzyskich. Uroczystość 40-lecia uczelni (której organizatorem był prof. Radwan) została uświetniona wystawą na temat dynamicznego wówczas rozwoju przemysłu polskiego. Modele urządzeń górniczych i hutniczych z tej wystawy zdobią do dziś salę modelarium naszego Muzeum.

fot. Marek Torma

Po przejściu prof. M. Radwana na emeryturę zmieniali się kierownicy katedry i muzeum. W latach 1960–1961 kierownikiem był prof. Wacław Lesiecki, w latach 1961–1964 doc. Tadeusz Kubiczek, a później od 1964 do 1969 roku dr inż. Ferdynand Szwagrzyk. Funkcję kierownika Zakładu Muzeum pełnił mgr Stopka, a od 1967 roku adiunkt dr inż. Maria Wirska. Katedra zatrudniająca ośmiu pracowników kontynuowała wykłady z historii górnictwa i hutnictwa wprowadzone przez prof. M. Radwana na wydziałach: Metalurgicznym, Maszyn Górniczych i Hutniczych i Górniczym. Pracownicy brali udział w konferencjach organizowanych przez PAN w Polsce (1965), Czechosłowacji (1967), w corocznych sesjach sprawozdawczych Zespołu Historii Polskiej Techniki Hutniczej i Odlewniczej PAN.

Katedra zajmowała się badaniami teoretycznymi z zakresu podstaw historii techniki i nauk technicznych, inwentaryzacją zabytków górniczo-hutniczych, opracowaniem ekspozycji na 50-lecie uczelni itp. Organizowała tez obozy szkoleniowe, prowadziła wycieczki studenckie i pracownicze szlakiem zabytków górniczo-hutniczych, współpracowała z licznymi muzeami i instytucjami o profilu historycznym.

W 1969 roku Katedra Historii Techniki i Nauk Technicznych została włączona do Instytutu Ekonomiki i Organizacji, a w rok później Instytutu Organizacji i Zarządzania Przemysłem, którego dyrektorem został doc. Ferdynand Szwagrzyk zaś funkcję kierownika Zakładu Historii Techniki powierzył dr inż. Marii Wirskiej-Parachoniak. Uroczystego otwarcia muzeum dokonano na 50-lecie uczelni w 1969 roku, gdzie modele i eksponaty przeniesiono z małego pomieszczenia do zaadoptowanych pomieszczeń strychowych, które jednak wymagały szerszego remontu, by mogły pełnić na zadawalającym poziomie funkcje muzealne. Mimo tych trudności Zakład Historii Techniki prowadził intensywne prace badawcze w zakresie inwentaryzacji zabytkowych obiektów techniki, ze wskazaniem objęcia ich konserwatorską opieką. Wynikiem ponad 20-letniej działalności powstały opracowania, dzięki którym uratowano najcenniejsze zabytki przemysłowe. Inwentaryzacją obejmowano zabytkowe obiekty techniki w Krakowie, w woj. katowickim, opolskim, częściowo rzeszowskim i w Tarnowie, które powstały do 1939 roku. Planowano przeprowadzenie inwentaryzacji na obszarze całej Polski Południowej, jednak ze względu na brak środków finansowych nie udało się do końca tego zamierzenia zrealizować. Szczególne znaczenie tych prac wynika z faktu odnalezienia zabytków techniki w terenie i opisania ich historii. Każdy z analizowanych obiektów posiadał swoją kartę zawierającą nazwę zakładu, lokalizację, przeznaczenie pierwotne, nazwę użytkownika w chwili inwentaryzacji oraz uwagi konserwatorskie dotyczące ich ochrony. Dzięki tym pracom zostały zabezpieczone przed zniszczeniem obiekty o najwyższej wartości historycznej, o istnieniu których konserwatorzy działający na danym terenie niekiedy nie wiedzieli. Dla pozostałych zabytków przemysłowych, których nie udało się uratować przed likwidacją pozostał opis techniczny, historyczny i dokumentacja fotograficzna, pozwalające na zachowanie po nich trwałego śladu.

Staraniem doc. Marii Wirskiej-Parachoniak Zakład Historii Techniki został odłączony od Instytutu Organizacji i Zarządzania Przemysłem. Decyzją senatu z dnia 16.06.1983, powstała jednostka samodzielna o nazwie „Ośrodek Badań Historii Techniki wraz z Muzeum AGH”, podległa bezpośrednio prorektorowi. W 1992 roku do Ośrodka przyłączono Archiwum Główne AGH, zmieniono też nazwę jednostki na „Ośrodek Historii techniki z Muzeum i Archiwum”. W 2005 roku Archiwum AGH odłączono. Dzięki samodzielności ośrodek rozwijał dynamicznie swoją działalność.

Kontynuowano inwentaryzację zabytków województwa katowickiego i województwa opolskiego. Jednocześnie na zlecenie Biura dokumentacji Zabytków w Rzeszowie, przeprowadzono inwentaryzację, ale tylko części województwa, ze względu na brak funduszy. W opracowaniu pt. „Kompleksowe prace badawcze nad zabytkami przemysłu i techniki woj. rzeszowskiego” opisano wiele cennych historycznie obiektów powstałych niekiedy w połowie XIX w. np. młyny wodne, gorzelnie, magazyny, stacje kolejowe, wiatraki, mleczarnie itp. Podobnie w przypadku woj. tarnowskiego, mimo zawartej umowy o współpracy z Zespołem Badań i Dokumentacji Zabytków zinwentaryzowano tylko Miasto Tarnów, posiadające jednak najwięcej obiektów na terenie województwa. W pracy pt. „Kompleksowe prace badawcze nad zabytkami przemysłu i techniki woj. tarnowskiego” znajdziemy opisy bardzo interesujących obiektów np. Pałacu Książąt Sagnuszków w Tarnowie, wzniesionego w 1799 roku, Huty Szkła Bernarda Kropfa z 1879 roku i wiele innych zabytków np. spichlerzy, młynów, tartaków, cegielni.

Inwentaryzacja miasta Krakowa trwała kilka lat. Na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie powstało obszerne opracowanie pt. „Penetracja zabytków techniki i urządzeń inżynieryjnych na terenie Miasta Krakowa”. Inwentaryzacji poddano niemal wszystkie dzielnice Krakowa, setki zakładów powstałych niekiedy na początku XIX w. zarówno dużych jak np. Młyny Królewskie, Solvay, Fabryka Wyrobów Tytoniowych, Drukarnie Wydawnicze jak też wiele mniejszych zakładów i warsztatów, piekarni, pracowni itp.

fot. Marek Torma

Po kapitalnym remoncie pomieszczeń strychowych w latach 1988–1989 na jubileusz 70-lecia Uczelni udostępniono odnowione muzeum dla zwiedzających i zaczęto rozwijać także działalność muzealniczą. Jednocześnie zmniejszał się zakres prac inwentaryzacyjnych. Brak środków finansowych ze strony Konserwatorów Zabytków oraz prywatyzacja i restrukturyzacja zakładów uniemożliwiły kontynuację tych prac. Ostatecznie w połowie lat dziewięćdziesiątych zakończono prace badawcze w tym zakresie.

Obecnie Ośrodek Historii Techniki z Muzeum prowadzi i rozwija działalność muzealną, dydaktyczną i historyczną. Zgodnie z ideą swego Założyciela w ramach naszych możliwości staramy się ratować dawne urządzenia techniczne. Pozyskiwanie nowych eksponatów, głównie z darów, stało się naszym głównym celem. Corocznie zbiory te powiększają się o nowe nabytki: dawne urządzenia techniczne, sprzęt laboratoryjny, numizmaty, medale itp. Zwiedzającym udostępniamy zbiory zgrupowane w 4 działach: historii AGH, historii rzemiosła i przemysłu, modelarium obiektów i urządzeń technicznych oraz stałe ekspozycje m. in. wystawa poświęcona kontaktom uczelni z papieżem Janem Pawłem II. Różnorodność zbiorów umożliwia zaprezentowanie szerokiej oferty edukacyjnej.

Zwiedzanie Muzeum przez grupy zorganizowane połączone jest zawsze z prelekcją o tematyce historycznej (dzieje AGH splatają się z historią Polski), technicznej (historia techniki np. od liczydła po komputer) oraz rozwoju rzemiosła i przemysłu, dostosowaną do wieku i oczekiwań gości. Naszą działalność poszerzyliśmy o promocję kierunków studiów i AGH, jako nowoczesnej uczelni technicznej rozwijającej się w oparciu o szlachetne tradycje myśli staszicowskiej i wielowiekowych obrzędów górniczych i hutniczych. Sprawujemy patronat nad drugim muzeum w AGH – Muzeum w Kopalni Doświadczalnej, w którym można obejrzeć pomieszczenia zaadaptowane na kopalnię z maszynami, które kiedyś w kopalni pracowały.

Ważną formą działalności muzeum jest wystawiennictwo, które rozwijamy od 2000 roku. Organizujemy w ciągu roku kilka wystaw czasowych lub stałych, które często wypożyczamy różnym instytucjom na zewnątrz. Warto wspomnieć o ekspozycji stałej poświęconej prof. M. Radwanowi pt. „Mieczysław Radwan – metalurg, historyk, założyciel Muzeum AGH”, zawierającej unikalne fotografie z badań prowadzonych we współpracy z prof. K. Bieleninem nad starożytnym hutnictwem świętokrzyskim. Wystawa została zorganizowana w związku z jubileuszem 50-lecia badań.

W ramach współpracy ze Stowarzyszeniem „Dziejba„ powstała wystawa „Rekonstrukcja osady łużyckiej wynikiem doświadczeń archeologicznych 2007”. Zorganizowaliśmy także wystawę pt. „Na ratunek podziemnym pomnikom górniczych dziejów”, poświęconą ratowaniu kopalń i ich adaptacji na cele rekreacyjne i turystyczne.

Działania prof. M. Radwana były bliskie ideom S. Staszica: łączyć teorię z praktyką, edukować i uczyć dbałości o zachowanie dziedzictwa kulturowego. Z okazji 250 rocznicy urodzin S. Staszica Ośrodek był współorganizatorem wystawy w Senacie RP w Warszawie pt. „Być narodowi użytecznym”, pracownicy ośrodka uczestniczyli także w konferencji pt. „Stanisław Staszic w pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego”, organizowanej przez Kieleckie Towarzystwo Naukowe w 2007 roku.

Tematem naszych wystaw są też ważne osiągnięcia nieżyjących znanych profesorów np. „Zasłużony dla AGH – wspomnienie o prof. Andrzeju Bolewskim (1906–2002) w 100-rocznicę urodzin”, „Tadeusz Sendzimir – wynalazca i racjonalizator”.

Obok działalności muzealnej OHTzM organizuje aktywnie działalność dydaktyczną w różnych formach. Prowadzimy aktualnie zajęcia dydaktyczne dla studentów pięciu wydziałów AGH studiów dziennych i zaocznych. W ramach humanizacji studiów technicznych wprowadzone zostały wykłady z historii sztuki, wzornictwa przemysłowego, a także zajęcia z rysunku odręcznego dla różnych kierunków inżynierskich. Przy Ośrodku działa Koło Naukowe „Firma”, którego zadaniem była realizacja praktycznych projektów. Z inicjatywy członków koła i przy naszej współpracy została uratowana przed złomowaniem zabytkowa lokomotywa i przekazana przez PKP Cargo jako eksponat dla naszego Muzeum.

Organizujemy wykłady ogólnodostępne dla młodzieży szkolnej, studentów i innych zainteresowanych. Gimnazjalistów zapraszamy na prowadzone przez nas prelekcje na tematy humanistyczne dotyczące ważnych lektur omawianych w szkole np. „Zbaraż i inne zamki kresowe w Ogniem i Mieczem Jerzego Hoffmana” lub mało dzisiaj znana z podręczników „Historia Lwowa”.

Corocznie od kilku lat organizujemy sesję popularno-naukową dla młodzieży szkół średnich pt. „Skarby Ziemi” lub „Natura i Technika”, na którą składa się kilka wykładów oraz zwiedzanie uczelnianych muzeów. Prelegentami są zwykle znakomici profesorowie AGH. Od kilku lat prowadzimy kurs plastyczny I, II i III stopnia zaawansowania, na który uczęszczają studenci, młodzież szkolna i inne osoby zdobywające tym sposobem nowe umiejętności.

OHTzM jest właścicielem Osady Łużyckiej w Woli Radziszowskiej, przekazanej AGH przez studenckie „Stowarzyszenie Dziejba”, wraz z którym organizujemy festyny edukacyjne dla dzieci i młodzieży. Są to żywe lekcje historii, na których można zobaczyć prehistoryczne chaty, strzelanie z łuku, odlewanie narzędzi itp.

fot. Marek Torma

Współpracujemy z różnymi jednostkami spoza AGH, z wydziałem Turystyki Urzędu Miasta, Małopolskim Instytutem Kultury, z firmą Intermedia, innymi organizacjami informacji turystycznej i licznymi muzeami. W ramach działalności ośrodka gromadzimy i archiwizujemy dokumentację fotograficzną z ważniejszych wydarzeń i uroczystości odbywających się na terenie uczelni lub w innych miejscach np. na Rynku Głównym w Krakowie lub poza Krakowem. Udzielamy także informacji historycznych dotyczących uczelni, profesorów, wychowanków i ważnych wydarzeń zarówno pracownikom AGH jak też osobom z zewnątrz. Opracowujemy także biografie zmarłych profesorów AGH.

Z okazji jubileuszu 50-lecia Muzeum Historii AGH i Techniki przygotowana została wystawa podsumowująca osiągnięcia Muzeum i Ośrodka. Jako szczególną atrakcję z dziedziny historii techniki przygotowaliśmy przy współudziale i pomocy kolekcjonerów i elektroników – dr. Andrzeja Kułaka, dr. Ryszarda Dulskiego, mgr. inż. Andrzeja Zamarskiego (pracowników AGH) – ekspozycję pt. „Historia polskiej radiotechniki”, gdzie prezentujemy kolekcjonerskie egzemplarze polskich odbiorników radiowych z dwudziestolecia międzywojennego i okresu po II wojnie światowej do 1980 roku. Prawdziwe „perełki” to radio prof. Manczarskiego z 1924 roku (replika wykonana przez dr. R. Dulskiego), odbiorniki morskie, a wśród nich OMNK 111S – główny okrętowy odbiornik używany na transatlantyku MS „Batory” (własność dr. R. Dulskiego), jeden z najwcześniejszych odbiorników firmy MORS – OA1 (własność dr. A. Kułaka)

Obok eksponatów radiowych na wystawie można obejrzeć prezentowane po raz pierwszy w muzeum cenne rękopisy i dokumenty pierwszego fizyka i radiotechnika krakowskiej Akademii Górniczej – prof. Jana Stocka (1881–1925) przekazane przez jego krewnego – prof. Tomasza Giebułtowicza z USA. Dzięki uprzejmości Dziekana Wydziału Fizyki i Informatyki Stosowanej – prof. Wojciecha Łużnego – znalazły się w zbiorach Muzeum.

W dniu 17.06.10. otwarcia wystawy dokonał Prorektor ds. Ogólnych AGH prof. Tadeusz Słomka, w obecności licznie zgromadzonych gości. Z okazji jubileuszu podziękował za wkład pracy i wręczył gratulacyjny „Dyplom uznania” dla pracowników ośrodka.

Serdecznie wszystkich zapraszamy do odwiedzenia Muzeum Historii AGH i Techniki (pawilon C2, V piętro, winda C3), poznania naszej historii, która przecież jest wartościową kartą w historii uczelni, obejrzenia zabytkowych okazów polskiej radiofonii i unikatowych dokumentów historycznych dotyczących działalności naukowej pionierów polskiej radiotechniki. Wystawę można oglądać codziennie do końca lipca 2010.

Dziękujemy panu dziekanowi prof. W. Łużnemu i kolegom „Radiowcom” za okazane nam zaufanie i udostępnienie cennych eksponatów.

Maria Korzec