Biuletyn AGH
Magazyn Informacyjny Akademii Górniczo-Hutniczej
16 styczeń 2019
Strona GłównaBiuletyn AGHArchiwumKontakt
Tablice – pamięć wiecznie żywa – część IV

Profesor Jerzy Grzymek

W kwietniu 2013 roku minęła 105 rocznica urodzin Profesora Jerzego Grzymka, chemika i twórcy m.in. nowej metody produkcji cementów, inicjatora wprowadzania technicznych nowości, działacza politycznego i wykładowcy AGH.

Jerzy Michał Grzymek urodził się 9 kwietnia 1908 roku w Iwkowej (powiat brzeski), w rodzinie inteligenckiej. W 1926 roku ukończył gimnazjum matematyczno-przyrodnicze im. A. Witkowskiego w Krakowie, a w 1935 roku wyższe studia na Wydziale Chemicznym Politechniki Lwowskiej, uzyskując stopień inżyniera chemika. Już w trakcie studiów (1932–1936) pracował w Katedrze Chemicznej Technologii Nieorganicznej i Elektrochemii na stanowisku starszego asystenta. Jeszcze jako student (1934) rozpoczął swoją działalność badawczą, którą konsekwentnie kontynuował do końca życia. W 1936 roku rozpoczął pracę w Zakładach „Solvay” w Krakowie, a następnie w Cementowni „Grodziec” w Będzinie jako kierownik produkcji, awansując dwa lat później na stanowisko naczelnego inżyniera. Rozpoczęte wcześniej badania naukowe, poparte doświadczeniem zdobytym w czasie naukowego pobytu w Centralnym Laboratorium Kontrolnym przy zaporach wodnych w Alpach Szwajcarskich, pozwoliły mu na opracowanie technologii hydrotechnicznych cementów, które znalazły zastosowanie przy powstającej od 1935 roku zaporze wodnej w Rożnowie. W czasie okupacji, w latach 1940–1941, wykonywał czynności chemika, a także palacza pieców obrotowych. Od 1942 roku – ukrywając się – działał w szeregach Armii Krajowej. Był żołnierzem 120. Pułku Piechoty 106. Dywizji „Tysiąca” działającej w okręgu miechowsko-pińczowskim.

fot. H. Sieński

Po zakończeniu działań wojennych, w 1945 roku został pełnomocnikiem rządu ds. odbudowy przemysłu cementowego na Śląsku Opolskim, czym zajmował się do 1948 roku. Następnie został dyrektorem Zjednoczenia Fabryk Cementu w Sosnowcu. W tym okresie przygotował też do budowy podstawowe obiekty planu 6-letniego – m.in. 3 cementownie – zabezpieczając dla nich import maszyn i urządzeń. W 1951 roku został powołany na Wiceministra Przemysłu Lekkiego. Był pierwszym organizatorem i kierownikiem powstałego w 1953 roku Ministerstwa Przemysłu Materiałów Budowlanych. W latach 1955–1960 był podsekretarzem stanu tegoż ministerstwa, w 1957 roku nazwanego Ministerstwem Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych. W tym czasie, dzięki jego operatywności i z jego inicjatywy, nastąpił dynamiczny rozwój przemysłu materiałów budowlanych. W tych trudnych powojennych latach dał się poznać jako prężny, operatywny i energiczny menadżer, którego działalność niezwykle korzystnie wpłynęła na rozwój przemysłu budowlanego. Współdziałał w programowaniu i rozwijaniu produkcji szeregu nowych asortymentów obejmujących m.in. cementy hutnicze i szybkosprawne, prefabrykaty gipsowe, wapno suchogaszone, wapno mielone przeznaczone do wytwarzania cegły wapienno-piaskowej i betonów komórkowych.

fot. H. Sieński

Profesor Grzymek równolegle z pracą w przemyśle zajmował się również działalnością naukowo-dydaktyczną. Rozumiejąc potrzeby przemysłu, przyczynił się do powstania Wydziału Ceramicznego w Akademii Górniczo-Hutniczej w 1951 roku. Objął wtedy kierownictwo Katedry Technologii Wiążących Materiałów Budowlanych i Betonów. W 1954 roku został mianowany profesorem nadzwyczajnym, a w 1971 roku profesorem zwyczajnym. Tytuł doktora nauk technicznych uzyskał na AGH 1957 roku. W latach 1964–1968 pełnił funkcję Dziekana Wydziału Ceramicznego. W tym czasie zainicjował pracę nad przebudową struktury uczelni. Od 1998 roku Jego imię nosi zbudowany w latach 1969–1974 budynek Wydziału Inżynierii Materiałowej i Ceramiki – pawilon B-6, zwany popularnie w akademii „Grzymkówką”. Nazwa jest jak najbardziej słuszna, gdyż do jego zbudowania przyczynił się profesor Jerzy Grzymek.

Po utworzeniu, z jego inicjatywy, na Wydziale Inżynierii Materiałowej i Ceramiki AGH, Międzyresortowego Instytutu Materiałów Budowlanych i Ogniotrwałych, objął w lipcu 1968 roku funkcję dyrektora tegoż Instytutu. Kierował nim aż do przejścia na emeryturę w 1980 roku. W tym okresie pogłębił współpracę z przemysłem, zrealizował i wdrożył szereg ważnych tematów badawczo-rozwojowych. W 1973 roku został powołany na członka rzeczywistego Polskiej Akademii Nauk. W ramach działalności w PAN zorganizował Komisję Chemii i Technologii Krzemianów, Materiałów Budowlanych, Ceramiki i Szkła oraz Komisję Nauk Ceramicznych, których był przewodniczącym do 1980 roku. Również aktywnie działał w Komitecie Przemysłu Materiałów Budowlanych przy Stowarzyszeniu Inżynierów i Techników Przemysłu Materiałów Budowlanych, którego był członkiem honorowym oraz w zjazdach i konferencjach organizowanych przez Naczelną Organizację Techniczną i SITPMB, wygłaszając na nich szereg referatów. Był również członkiem Rady Naukowej Komitetu Nauki i Techniki, Rady Budownictwa, Komitetu ds. Nauki i Postępu Technicznego oraz przewodniczącym Rady Naukowej Instytutu Przemysłu Wiążących Materiałów Budowlanych w Opolu oraz honorowym przewodniczącym Polskiego Towarzystwa Ceramicznego.

fot. H. Sieński

Pierwszymi i podstawowymi pracami prof. Grzymka były, przeprowadzone w okresie jego asystentury na Politechnice Lwowskiej, badania nad metastabilnymi stanami równowag jonowych w wodnych roztworach i nad ich wpływem na pokrój kryształów, wydzielających się z przesyconych roztworów.

W swych dalszych podstawowych badaniach nad politermami rozpuszczalności, w obecności koloidów, soli nieorganicznych w ich wodnych roztworach ustalił zmienność wymiarów pola zarodnikowania w odniesieniu do wymiarów pola narastania.

Najważniejszym osiągnięciem naukowym prof. Grzymka była kompleksowa metoda spiekowo-rozpadowa otrzymania wodorotlenku i tlenku glinu oraz cementu z ubogich surowców glinonośnych. Została ona objęta czterema patentami, a licencję zakupiła firma Krupp z Niemiec Zachodnich oraz Węgry i Brazylia. Zainteresowania naukowe profesora skupiały się również na pracach badawczych nad rozpoznaniem wpływu dodatków powierzchniowo czynnych na stopień dezintegracji surowców przemielanych w procesie wytwarzania cementu i wapna. Do kolejnych prac należały badania idące w kierunku polepszenia podstawowych wskaźników technicznych pieców obrotowych wypalających klinkier portlandzki. Corocznie wraz z współpracownikami publikował w Light Metals AIME – USA wyniki prac związanych z dalszym rozwojem kompleksowej produkcji tlenku glinu i cementu oraz powiązaniem tej metody z produkcją innych metali i spoiw wiążących.

fot. H. Sieński

Profesor Jerzy Grzymek jest autorem około 170 prac naukowych i opracowań technicznych, z czego 50 wydanych w zagranicznej literaturze fachowej. W pracy Wykorzystanie mineralnych odpadów wtórnych wydanej w 1988 roku, profesor podaje podstawy naukowe wykorzystania magmy hutniczej do wytwarzania wysokowartościowych, lekkich materiałów budowlanych. Omawia tam również zagadnienie roli polimorficznych przemian i struktury glinianów wapniowych w procesie otrzymywania najwyższych gatunków specjalnych tlenków glinu, koncentratów tytanowo-żelazowych i cementu portlandzkiego. Jego wkład do nauki światowej znalazł odbicie w książce Bolesława Orłowskiego „Polacy światu” wydanej w 1987 roku. Nazwisko Grzymka znajduje się w niej wśród największych autorytetów naukowych AGH.

Otrzymał około 30 patentów, w tym 16 uzyskanych za granicą. W katedrze, którą kierował ukończyło studia około 350 inżynierów i magistrów inżynierów. Wypromował 17 doktorów oraz był recenzentem 27 prac doktorskich i habilitacyjnych. Niepodważalna jest Jego działalność naukowa i wpływ na rozwój nowych kadr naukowych. Spośród wychowanków profesora wielu doszło do stanowisk samodzielnych pracowników nauki – profesorów i wykładowców akademickich, inni osiągnęli wysokie stanowiska w przemyśle. Wpłynęli oni w sposób znaczący na rozwój przemysłu wiążących materiałów budowlanych i betonów.

fot. M. Torma

Bardzo żywą działalność rozwinął jako doradca przemysłu materiałów budowlanych. Potwierdzeniem tego były liczne ekspertyzy i referaty wygłoszone na kongresach, zjazdach naukowych, konferencjach oraz dla przedstawicieli przemysłu. Rozległa i głęboka wiedza znalazła uznanie zagranicznych ośrodków naukowych. Był często zapraszany do udziału w zjazdach naukowych, na kongresach i konferencjach, na których wygłosił 50 referatów w 24 uczelniach. Bardzo często występował też w czynnej roli współorganizatora większych kongresów i zjazdów, zarówno zagranicznych, jak i krajowych.

Poza pracą w administracji państwowej, działalnością naukową i dydaktyczną dał się również poznać poprzez działalność stowarzyszeniową. Był członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk, przez kilka kadencji członkiem Głównej Komisji Kwalifikacyjnej przy PAN, członkiem Komitetu Chemii i Technologii Nieorganicznej przy Wydziale III PAN, członkiem Rady Naukowej Komitetu Nauki i Techniki, Rady Naukowej Instytutu Przemysłu Wiążących Materiałów Budowlanych w Opolu, Komitetu ds. Nauki i Postępu Technicznego, honorowym przewodniczącym Polskiego Towarzystwa Ceramicznego oraz członkiem honorowym Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Przemysłu Materiałów Budowlanych. Od 1946 roku należał do PPR, a następnie do PZPR. Za pracę naukową, dydaktyczną, zawodową i społeczną wyróżniony był licznym odznaczeniami: Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Komandorskim OOP, Orderem Budowniczego Polski Ludowej, medalem i tytułem honorowym „Zasłużony Nauczyciel PRL”, Medalem KEN, Orderem Sztandaru Pracy I kl. Zasłużonego dla Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, Medal of Honor od American Biographical Institute, Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Złotymi Honorowymi Odznakami NOT i SITPMB. Był również trzykrotnym laureatem Nagród Państwowych. Senat AGH 18 października 1979 roku uhonorował Go godnością doktora Honoris Causa.

Profesor Jerzy Grzymek zmarł 4 maja 1990 roku w Krakowie i spoczywa na cmentarzu Rakowickim. W cztery lata po śmierci społeczność akademii w szczególny sposób wyróżniła profesora. Aby pamięć o Nim została utrwalona na dłużej, 17 czerwca 1994 roku, w „Grzymkówce” uroczyście odsłonięto tablicę poświęconą prof. Jerzemu Grzymkowi. Aktu tego dokonali: ówczesny Rektor AGH prof. Mirosław Handke, ówczesny dziekan wydziału prof. Wiesław Ptak oraz żona profesora docent Anna Derdacka-Grzymek – w latach 1975–1981 dziekan wydziału. Na tablicy, pod medalionem z podobizną Profesora, zamieszczono następujący napis:

1908–1990
PROF. DR HAB. JERZY GRZYMEK
CZŁONEK ZWYCZAJNY PAN
DZIEKAN WYDZIAŁU CERAMICZNEGO
WYBITNY WSPÓŁTWÓRCA ROZWOJU
POLSKIEGO PRZEMYSŁU
MATERIAŁÓW BUDOWLANYCH
WYCHOWAWCA WIELU POKOLEŃ
POLSKICH INŻYNIERÓW
JEGO PAMIĘCI WYCHOWANKOWIE
I PRACOWNICY PRZEMYSŁU CERAMICZNEGO

Hieronim Sieński
Biblioteka Główna AGH

fot. H. Sieński