Biuletyn AGH
Magazyn Informacyjny Akademii Górniczo-Hutniczej
29 listopad 2022
Strona GłównaBiuletyn AGHArchiwumKontakt
Spór o zło w XXI wieku
28 grudzień 2012

Dnia 28 listopada 2012 roku w naszej uczelni odbyła się debata pod hasłem „Spór o zło w XXI wieku”, zorganizowana przez AGH oraz miesięcznik „Znak”. Debata spotkała się z dużym zainteresowaniem, głównie wśród studentów krakowskich uczelni. Słuchacze po brzegi wypełnili hol pawilonu A-0. Pretekstem do zorganizowania spotkania był nowo wydany numer miesięcznika „Znak”, poświęcony tematyce zła w XXI wieku. Spotkanie prowadzili Wojciech Bonowicz oraz Justyna Siemienowicz, a głównymi prelegentami byli profesor Tadeusz Gadacz – filozof, profesor Zbigniew Pasek – religioznawca oraz profesor Jerzy Vetulani – neurobiolog. Problematyka zła przyciągnęła ponad 400 osób.

Prelegenci – reprezentując różne dziedziny nauki i wiedzy – starali się odpowiedzieć na podstawowe pytania nurtujące ludzkość od wieków: dlaczego ludzie czynią zło, jaką postać przybierze zło w przyszłości, czy zło mamy zapisane w genach, oraz – przede wszystkim – czym naprawdę jest zło?

W trakcie debaty zastanawiano się między innymi nad problematyką zła w świetle różnych dziedzin nauki. Według prof. Jerzego Vetulaniego, zło od wieków jest utożsamiane czy też łączone z agresją, która w przyrodzie jest niezbędna do przetrwania. Z tej perspektywy definiuje on zło jako zjawisko subiektywne oraz różnie rozumiane przez poszczególne jednostki. Według biologów, problem ten należy rozpatrywać w kontekście ewolucji. Mechanizmy obronne w przyrodzie są czymś naturalnym i agresja może też być postrzegana jako czynnik pozytywny, gdy np. zostanie skojarzona z miłością macierzyńską, czego przykładem jest agresja samicy w sytuacji, gdy jej potomstwo jest zagrożone. Podobnie bywa u ludzi; przykładową formą agresji jest np. chęć ukarania przestępców.

Profesor Zbigniew Pasek z perspektywy religioznawcy zaznaczył, że zło jest modelowane kulturowo, ma różne postacie i wizerunki, które ewoluują i umierają. Symboliczną ilustracją może tu być postać diabła. W wielu religiach mamy bogów odpowiedzialnych za dobro oraz innych, odpowiedzialnych za zło. Profesor dodał, że wielu Polaków wierzy w reinkarnację, gdyż tłumaczy ona problem zła niezawinionego trafniej niż religia katolicka.

Z perspektywy prof. Gadacza, filozofa, kulturowa problematyka zła zakorzeniona jest w mitologii starożytnej, gdzie zło ulegało precyzyjnej personifikacji. W średniowieczu na temat zła wypowiadał się m.in. św. Augustyn, a w późniejszej filozofii – Leibniz. Filozofia od wieków stara się odpowiedzieć na pytania, czy człowiek jest zmuszony do wybierania między złem, a dobrem, czy jest to jego własna decyzja, czy też działa pod wpływem zewnętrznego przymusu, oraz czy człowiek rodzi się z gruntu dobry lub zły?

fot. Wojciech Kobylański – KSAF AGH

Ważnym poruszonym problemem, z którym prelegenci próbowali się zmierzyć, było zagadnienie przyszłości zła.

Według prof. Gadacza, zło się ucywilizowało i być może ukryło. Nie oglądamy już głów nabitych na pale przy drodze. Z drugiej strony jesteśmy złem stale bombardowani, choćby z ekranu telewizora w trakcie oglądania wiadomości. Niegdyś, gdy człowiek zrobił coś naprawdę złego, honor nakazywał mu, by zakończył swoje życie; obecnie taki człowiek idzie do talk show, by opowiedzieć swoją historię, gdyż takie historie dobrze się sprzedają. W społeczeństwie istnieje pewna niepisana zgoda na dopuszczanie zła w życiu publicznym.

Według prof. Paska, zmienia się kontekst zła, jego forma. Coraz bardziej tracimy wrażliwość na zło. I trudno powiedzieć, czy XXI wiek nauczył nas czegoś jako Polaków.

Profesor Vetulani podjął temat zmienności zła. To, co kiedyś uważane było za złe i potępiane, dziś uznaje się za coś normalnego i neutralnego. Przykładem może być masturbacja i homoseksualizm. Tak samo działa to w drugą stronę, i tu pan profesor jako przykład przywołał aborcję, która kiedyś była powszechnie dostępna i traktowana jako normalne zjawisko i sposób regulacji urodzeń, a obecnie jest ostro krytykowana i ma wielu zagorzałych przeciwników. Co ludzie będą uważać za zło w przyszłości? Nie wiadomo. Zło będzie takie, jakie zostanie przyjęte kulturowo.

Jednym z ostatnich zagadnień poruszanych przez prelegentów było pytanie o to, czy w XXI wieku ludzie będą chcieli dać się nabrać na różnego rodzaju utopie państwa gwarantującego brak zła.

fot. Wojciech Kobylański – KSAF AGH

Profesor Gadacz stwierdził, że nie znikną ideologie utopijne. Ta tendencja zawsze pozostanie, szczególnie tam, gdzie są pewne niejasności, a tak dzieje się właśnie z problemem zła – w tych kwestiach włączać się będzie myślenie mityczne, któremu towarzyszyć będą utopijne wizje.

Profesor Pasek zgodził się, że chęć dążenia do utopii jest nieśmiertelna, ale należy pamiętać o tym, że nie można narzucać innym własnych wizji ideologicznych, gdyż w innym środowisku czy kulturze wizje te po prostu nie sprawdzą się. Stąd najlepiej kierować się zasadą: własne rozwiązania stosujemy do „własnego podwórka”. Z drugiej strony społeczeństwo bez agresji jest nijakie, gdyż wyłączone zostają konieczne mechanizmy obronne.

fot. Wojciech Kobylański – KSAF AGH

Z punktu widzenia naukowego, zdaniem prof. Vetulaniego, być może pojawi się kiedyś możliwość stworzenia człowieka z gruntu dobrego, jeśli powstaną badania pozwalające „zlokalizować” siedzibę zła w człowieku. W naszej kulturze większość społeczeństwa uznaje jednak takie działania za niebezpieczne z uwagi na genetyczne modyfikacje. Profesor Vetulani poruszył jeszcze jedną ważną kwestię – zacieranie pamięci historycznej, jako metody walki ze złem. Padło tu ważne pytanie, czy jeśli wymażemy pewne bolesne wydarzenia z historii, to tym samym zostaną one zanegowane?

W debacie poruszono również temat współczesnych metod nauczania, w kontekście wrażliwości młodych ludzi na pozytywne wartości przeciwstawiane złu. Zadano pytania, czy należy uwrażliwiać młodzież na wartości w ramach przedmiotów takich jak etyka i filozofia. Zastanawiano się, czy obecny system nauczania prowadzi wyłącznie do wykształcenia pewnych konkretnych umiejętności, zamiast gwarantować kontakt z wartościami.

fot. Wojciech Kobylański – KSAF AGH

Problem agresji i zła w mediach przewijał się przez całą debatę i rozpatrywany był z różnych perspektyw. Według prof. Vetulaniego, być może ze złem jest tak, jak z pornografią. Osoby oglądające pornografię są mniej skłonne do przestępstw na tle seksualnym, gdyż pornografia w tym przypadku pełni funkcję rozładowującą napięcie. Czy ze złem też jest tak, że jeśli widzimy je w mediach, to nie musimy już sami go czynić? Według prof. Gadacza, bardziej pociągają nas wartości pozytywne, aniżeli odstraszają negatywne. Można tylko postawić pytanie, dlaczego tak ogromne środki są przeznaczane na tworzenie zamkniętych osiedli, zakładanie monitoringu oraz na ogólnie rozumiane bezpieczeństwo narodowe? Czy może należałoby raczej przeznaczyć te środki na humanistykę i rozwijanie w ludziach potrzeby kierowania się wartościami, począwszy od najwcześniejszych lat?

Spotkanie w pawilonie A-0 ma stanowić początek cyklu spotkań i debat na ważne społecznie tematy. Liczymy na to, że zapraszani będą na nie tak wybitni przedstawiciele świata nauki, jak w przypadku tej debaty.

Milena Rózga, Magdalena Sładek
Studentki III roku Socjologii Wydziału Humanistycznego AGH