Biuletyn AGH
Magazyn Informacyjny Akademii Górniczo-Hutniczej
16 styczeń 2019
Strona GłównaBiuletyn AGHArchiwumKontakt
Krakowskie ślady marszałka Józefa Piłsudskiego
03 grudzień 2012

Narodowe Święto Niepodległości obchodzone co roku 11 listopada, dla upamiętnienia rocznicy odzyskania przez Naród Polski niepodległego bytu państwowego w 1918 roku, po 123 latach od rozbiorów, skłania do zadumy nad dziejami naszej Ojczyzny. Ze świętem tym najbardziej kojarzy nam się Józef Piłsudski, a Jego działalność niepodległościowa ściśle związana jest z Krakowem.

145 lat temu – 5 grudnia 1867 roku urodził się Józef Piłsudski. Należy On do największych postaci w dziejach Polski. Mimo że urodził się na Wileńszczyźnie, to przez kilkanaście lat życia związany był z Krakowem. Z woli całego narodu Jego ciało spoczęło na Wawelu, obok grobów królewskich, kryjących szczątki dawnych władców Rzeczypospolitej, najwybitniejszych Jej wodzów. Składając ciało Pierwszego Marszałka Polski na Wawelu w Krakowie, naród nie tylko spełnił wolę zmarłego, lecz na zawsze połączył Jego pamięć z miastem, z którym związanych było szereg pierwszorzędnej wagi wydarzeń z życia Piłsudskiego i które On szczególnie wśród innych miast wyróżniał. Swój stosunek do Krakowa określił sam Piłsudski mówiąc: „Kraków – pamiętajmy – nie jest tylko olbrzymią, czarowną, dźwigającą serce mogiłą wielkiego narodu. Kraków jest współczesnym miastem i jedną ze stolic Polski. Właśnie Kraków wyróżnia się między innemi miastami tem, że najłatwiej w niem było zawsze przeprowadzić współpracę ludzi i stronnictw”.

fot. Hieronim Sieński

Trudno przecenić wagę związków Józefa Piłsudskiego z Krakowem. Do momentu odzyskania niepodległości pod Wawelem przebywał najdłużej. Tutaj podjął decyzję o organizacji Strzelców i wymarszu w pole, to miasto odwiedził jako pierwsze po przejęciu władzy w 1918 roku, tutaj po latach znalazł miejsce wiecznego spoczynku. W Krakowie posiada też najbardziej oryginalny pomnik w postaci kopca na Sowińcu – Kopiec Piłsudskiego. Jednakże tych miejsc jest tutaj znacznie więcej. Są to miejsca, które odwiedzał, uroczystości, w których brał udział. Wiele z nich jest upamiętnionych poprzez tablice, obeliski, obiekty i instytucje noszące Jego imię. W bardzo skrótowym wydaniu postaram się niektóre z nich przybliżyć, mając świadomość, że ich ilość uniemożliwia dokładniejsze zagłębienie się w ich historię i znaczenie. Pierwsza grupa obiektów to miejsca zamieszkiwania. Po raz pierwszy zatrzymał się w Krakowie w sierpniu 1896 roku, przy ulicy Pańskiej 5 (obecnie Marii Skłodowskiej-Curie). Za pierwsze stałe mieszkanie pod Wawelem – dosłownie vis à vis Wawelu – uchodzi nieznany z numeru budynek przy ul. Podzamcze. Było to w 1901 lub 1902 roku. Tam właśnie przygotowywał do druku „Bibułę”, ów elementarz podziemia dla współczesnych i kilku następnych pokoleń. Później zamieszkał przy ul. Topolowej 14, a następnie 18. Miejsce to, podobnie jak kolejny adres przy ul. Szlak 31, upamiętniają okolicznościowe tablice pamiątkowe.

fot. Jacek Barnaś

Kolejnym widocznym przejawem więzi łączącej Marszałka z Krakowem, było nadanie 3 października 1933 roku obywatelstwa honorowego miasta Józefowi Piłsudskiemu. Kilka lat wcześniej, 12 marca 1920 roku Senat Uniwersytetu Jagiellońskiego przyznał Mu doktorat honoris causa. Uroczyste wręczenie odbyło się 28 kwietnia 1921 roku. Po uroczystościach Marszałek spotkał się ze studentami w domu akademickim przy ul. Jabłonowskich. Tego samego dnia wziął udział w kolejnej uroczystości. Tym razem było to położenie kamienia węgielnego pod Klinikę Ginekologiczną UJ przy ul. Kopernika. Oczywiście na murach obiektu, do dziś istniejącego, widnieje tablica upamiętniająca to wydarzenie.

fot. Zbigniew Sulima

Należy też podkreślić związki Marszałka z Akademią Górniczo-Hutniczą. Był On bardzo zainteresowany i zaangażowany w powstanie akademii. Krótko po jej ustanowieniu – 8 kwietnia 1919 roku – Uchwałą Rady Ministrów, już 1 maja 1919 roku mianował jej pierwszych profesorów. Dnia 20 października 1919 roku Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego. Według relacji z Ilustrowanego Kuriera Codziennego z 21 października 1920 roku. Naczelnik Państwa na uroczystości przybył o godzinie 11:00, gdzie przed gmachem powitała Go młodzież, ustawiona w szpalerze. Natomiast u wejścia oczekiwał Senat Uniwersytetu z rektorem na czele, który dzierżył w ręku berło, dar Królowej Jadwigi. Senat, przybrany w togi i poprzedzany bedelami (woźnymi uniwersytetów i szkół wyższych), niosącymi berła uniwersyteckie – wprowadził Naczelnika Państwa klatką schodową, bogato przybraną w zieleń, do auli, wypełnionej szczelnie publicznością. W pierwszym rzędzie obok Dostojnego Gościa, miejsca zajęli najwyżsi dostojnicy państwowi, kościelni, oświaty, przemysłu i handlu oraz wojska. Naczelnika powitano przy wejściu trzykrotnym okrzykiem – następnie rektor UJ prof. Estreicher wygłosił mowę powitalną, w której złożył Mu hołd. W dalszej kolejności zabrał głos przedstawiciel młodzieży, zapewniając, że tak, jak karnie poszli za Wodzem w bój o wolność, tak dziś pragnie młodzież pod Jego przewodem pracować nad ugruntowaniem tej wolności. Po tych słowach powstał Naczelnik Państwa i obwieścił donośnym głosem: „Magnificencjo! Świetny Senacie, dostojne zgromadzenie! Niniejszym ogłaszam Akademię Górniczą w Krakowie za otwartą”. W trakcie uroczystości Marszałek dokonał jeszcze wpisu w pamiątkowej Księdze Królewskiej, będącej w posiadaniu Biblioteki Jagiellońskiej. Wpisał się orlim piórem na pergaminowej karcie księgi, ozdobionej w tym miejscu emblematami polskiego żołnierza-akademika, pomysłu prof. Henryka Uziembły. Po okolicznościowych przemówieniach Naczelnik opuścił aulę, żegnany okrzykiem: „Niech żyje”.

fot. Hieronim Sieński

W 90. rocznicę tego doniosłego wydarzenia – 20 października 2009 roku – na parterze budynku głównego AGH zawisła tablica ofiarowana w hołdzie Marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu. Odsłonięcia jej dokonali Rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego prof. Karol Musioł i Rektor Akademii Górniczo-Hutniczej prof. Antoni Tajduś. Zaprojektowana została przez artystę rzeźbiarza Jarosława Rozenka, a wykonana przez odlewnię Sylwestra Berga. Od 1998 roku pracownicy akademii aktywnie wspierają ratowanie Kopca Marszałka. 7 kwietnia 1998 roku odbyło się spotkanie rektora prof. Ryszarda Tadeusiewicza z przedstawicielami instytucji miejskich, społecznego Towarzystwa Opieki nad Kopcem Marszałka Józefa Piłsudskiego oraz Specjalistycznym Zespołem Naukowym z AGH, na temat stanu oraz kontynuacji prac ratunkowych Kopca Marszałka Józefa Piłsudskiego. Trzeba dodać, że już dwa lata wcześniej pracownicy AGH wykonywali nieodpłatnie ekspertyzy i wspomagali naukowo prace ratunkowo-rewaloryzacyjne. Wtedy też w AGH powołano Specjalistyczny Zespół Naukowy, który do chwili obecnej, społecznie wspomaga wszelkie prace rewaloryzacyjne.

Miejscem najbardziej kojarzącym się z Marszałkiem jest miejsce Jego spoczynku – Krypta pod Wieżą Srebrnych Dzwonów na Wawelu. Pogrzeb Józefa Piłsudskiego w Krakowie – 18 maja 1935 roku był największą tego rodzaju uroczystością, jaka kiedykolwiek odbyła się w Polsce. Wzięło w nim udział około ćwierć miliona ludzi, a kondukt żałobny ciągnął się na długości kilkunastu kilometrów, jego przejście z Dworca Głównego na Wawel trwało 4,5 godziny. Do konduktu dołączali się także mieszkańcy Krakowa. Jego rozmiary ocenia się na ok. 100 tys. ludzi. W trakcie składania trumny w Krypcie bił dzwon Zygmunta, a działa ustawione na wawelskim wzgórzu oddały 101 strzałów armatnich.

fot. Hieronim Sieński

Innym dowodem pamięci jest Dom im. Józefa Piłsudskiego. Budynek znajdujący się na rogu alei 3 Maja i ul. Oleandry. Stoi w miejscu, z którego w 1914 r. wyruszała Pierwsza Kompania Kadrowa kierując się na terytorium zaboru rosyjskiego. Aktualnie mieszczą się w nim: Muzeum Czynu Niepodległościowego, Komenda Naczelna Związku Legionistów Polskich, Komenda Główna Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny oraz Archiwum Czynu Niepodległościowego. Decyzję o budowie Domu podjęli uczestnicy I Zjazdu Związku Legionistów Polskich, dawni legioniści. 5 sierpnia 1934 roku uroczyście otwarto pierwszą część budynku. W 1936 roku otwarto pierwszą wystawę pamiątek. Sam budynek jest tylko częścią niezrealizowanego nigdy kompleksu. Trudności finansowe i przeciwności historyczne uniemożliwiły dokończenie budowy w takiej formie, jaką założono w projekcie. Pamięć o Marszałku utrwalają tablice: na Kasynie Oficerskim przy ul. Zyblikiewicza 1, w budynku Magistratu – Pałac Wielopolskich przy ul. Wszystkich Świętych, przy ul. Jagiellońskiej 9 oraz na fasadzie Dworca Głównego. Jego imię, od 1933 r., nosi ulica łącząca Stare Miasto z Błoniami. Niestety po II Wojnie Światowej zmieniono jej nazwę. Przywrócono ją w 1990 roku, a 15 sierpnia 1996 roku, w Święto Żołnierza, nastąpiło uroczyste odsłonięcie tablicy poświęconej Patronowi. Jest ona rekonstrukcją dzieła z 1934 roku. Tablica o wymiarach 142 x 89 cm, odlana w brązie, ujęta liśćmi dębu, u góry orzełek strzelecki na tle dwóch skrzyżowanych buław marszałkowskich, a u dołu grupa maszerujących strzelców. Pośrodku napis:

RADA STOŁ. KRÓL. MIASTA KRAKOWA
NA UROCZYSTEM POSIEDZENIU W
DNIU 3 PAŹDZIERNIKA 1933 ROKU
UCHWALIŁA NAZWAĆ
UL. WOLSKĄ JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO.

Ponadto przy tej ulicy znajduje się jeszcze jedna tablica związana z Marszałkiem, ufundowana w 70. rocznicę Bitwy Warszawskiej oraz pomnik. Pomnik Józefa Piłsudskiego odsłonięty został 10 listopada 2008 roku. Główny element pomnika składa się z marmurowego cokołu, z wyrytym napisem „Marszałek Józef Piłsudski 1867–1935”. Na cokole ustawiona jest w pozycji stojącej postać Piłsudskiego; wsparty na szabli, ubrany jest w mundur, płaszcz i czapkę. Całość ma 6 m wysokości. U stóp Marszałka znalazł się orzeł zrywający okowy, a obok maszt flagowy opleciony wieńcem laurowym z różami. Na jego szczycie umieszczono kopię główki laski marszałkowskiej z II Rzeczypospolitej. Obok ustawiono rzeźbę czterech legionistów wyruszających na bojowy szlak z krakowskich Oleandrów. U ich stóp wyryta została zwrotka legionowego hymnu, a obecnie i hymnu Wojska Polskiego „My, Pierwsza Brygada”.

fot. Hieronim Sieński

Kolejnym obiektem poświęconym Jego pamięci jest most łączący Śródmieście z Podgórzem. Oficjalnie nazywa się most im. Marszałka Józefa Piłsudskiego. Jest to najstarszy w Krakowie kompletny most drogowy nad Wisłą, który stoi do dzisiaj. Decyzję o jego budowie podjęto w sierpniu 1925 roku, a prace rozpoczęte we wrześniu 1926 roku trwały 7 lat. W 1932 roku Rada Miejska uchwałiła dla niego patrona – Marszałka Józefa Piłsudskiego. Od strony Podgórza prowadzi do mostu ulica Legionów Józefa Piłsudskiego. Nazwę tę otrzymała w 1917 roku, po wojnie dwukrotnie ją zmieniano, by przywrócić w 1990 roku.

Innym ważnym obiektem jest głaz na Błoniach, od strony al. Marszałka Ferdinanda Focha. W miejscu, z którego Piłsudski 6 października 1933 roku odbierał defiladę na cześć króla Jana III Sobieskiego, będącą zarazem wielkim świętem kawalerii polskiej, umieszczono pamiątkowy kamień granitowy. Odsłonięcie głazu nastapiło 12 maja 1936 roku, czyli w pierwszą rocznicę zgonu Marszałka. W Parku Jordana w ostatnich latach stworzono Panteon Wielkich Polaków. Obecnie stoi tam około 40 popiersi. Uhonorowano tam również Józefa Piłsudskiego. W tej okolicy Marszałek jest patronem kolejnego obiektu – Stadionu Cracovii. Powstał on w 1912 roku, a w 1935 roku przyjął oficjalną nazwę „Stadion Cracovii im. Józefa Piłsudskiego”. W 1991 roku uroczyście potwierdzono, że nadal ważna jest decyzja o nadaniu imienia Marszałka.

Również w kilku obiektach sakralnych znajduą się tablice i medaliony Jemu dedykowane, m.in w Klasztorze OO. Kapucynów przy ul. Loretańskiej 11, w kościołach OO. Karmelitów przy ul. Karmelickiej i OO. Reformatów przy ul Reformackiej.

fot. Hieronim Sieński

Żywym świadectwem tradycji piłsudczykowskiej jest Krakowski Szwadron Ułanów im. Józefa Piłsudskiego. Powstał on z inicjatywy miłośników tradycji niepodległościowych. Pierwsze wystąpienia szwadronu, w składzie 10 jeźdźców, miały miejsce w połowie 1989 roku. Od maja 2001 roku występuje pod własnym sztandarem. Szwadron bierze udział w wielu uroczystościach patriotycznych, rajdach i zawodach. Zupełnie innym wydarzeniem kultywującym pamięć Marszałka są „Lekcje śpiewania” organizowane od 2002 roku na Rynku Głównym przez kabaret „Loch Camelot” i Bibliotekę Polskiej Piosenki. W tak ważne dla nas daty – 5 sierpnia, czyli w wigilię wymarszu Pierwszej Kompanii Kadrowej i 11 listopada – Święto Niepodległości, śpiewane są narodowe, patriotyczne, legionowe pieśni i piosenki. Zawsze przewija się tam postać Marszałka, a szef kabaretu Kazimierz Madej, prezentuje się w stroju a’la Marszałek i poprzez odpowienio dobraną literaturę i dokumenty przywołuje Jego pamięć. Co ważne lekcje te przyciągają młodzież i studentów. Od kilku lat w lekcjach uczestniczą także obcokrajowcy ze Szkoły Języka i Kultury Polskiej UJ i zawsze występują z jakąś świeżo poznaną pieśnią.

Należy dodać, że jest jeszcze kilka szkół, stowarzyszeń i towarzystw noszących Jego imię, są również budynki i lokale użyteczności publicznej. W sumie obiektów, instytucji i miejsc wiążących się z marszałkiem Józefem Piłsudskim w Krakowie jest ponad sześćdziesiąt. Nie pozostaje nic innego jak życzyć przyjemnych wędrówek śladami Marszałka Józefa Piłsudskiego i poznawać miejsca, które nie zawsze kojarzą się z tym Wielkim Polakiem.

Hieronim Sieński
Biblioteka Główna AGH