dr hab. inż. Jacek Rajchel prof. AGH - Zakład Geologii Ogólnej i Matematycznej

Kamienie dekoracyjne
w gmachu A-0 AGH

Jubileusz 50-lecia Wydziału Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska jest wyjątkową okazją dla jego absolwentów do kolejnego - ale tym razem geologicznego - spojrzenia na gmach A-0. Ten najstarszy z budynków Akademii Górniczo-Hutniczej jest siedzibą władz Uczelni oraz jubileuszowego Wydziału i prezentuje najbogatszy zestaw dekoracyjnego kamienia ze wszystkich gmachów Uczelni.

Budynek A-0 posiada kamienny cokół z bloków triasowego (ret) piaskowca dolskiego. Pochodzi on z N obrzeżenia Gór Świętokrzyskich z kamieniołomu w Dołach Biskupich koło Kunowa i nazywany jest także piaskowcem kunowskim lub witulińskim. Jest to zwięzły średnioziarnisty piaskowiec kwarcowy o spoiwie krzemionkowo-ilastym i barwie kremowej lub jasnożółtej. Był on eksploatowany od początku XVII wieku jako surowiec architektoniczny, obecnie nie jest wydobywany.

Prowadzące do budynku A-0 schody, cokoły zdobiących fronton pomników (fot. 1), a także schody do głównego holu wykonane są z granitu strzegomskiego. Ten popielato-niebieskawy granit pochodzi z intruzywnego batolitu usytuowanego w bloku przedsudeckim pomiędzy Strzegomiem a Sobótką. Proces intrudowania odbywał się tu w czterech etapach, z różnych ognisk magmowych, dając kilka petrograficznych odmian. Podstawową odmianą jest granit hornblendowo-biotytowy, składający się z ziaren białego skalenia (ortoklazu i oligoklazu), popielatego lub dymnego kwarcu i blaszek biotytu, a lokalnie hornblendy. Jest to skała o teksturze fanerokrystalicznej, rzadziej fanerokrystaliczno-porfirowatej, o średnicy ziaren kwarcu i skalenia 3-7 mm, a biotytu 2-4 mm. Pozostałe odmiany posiadają zwiększoną ilość biotytu lub muskowitu, obu tych mik lub granatu. W całym masywie występują żyły kwarcowe, pegmatyty, aplity, druzy i geody, powstałe w warunkach stygnięcia przesyconej wodą magmy. Zawierają one ponad 60 minerałów takich jak: kwarc górski, dymny lub morion, mikroklin, albit, ponadto fluoryt, epidot, granat, turmalin, aksynit, kalcyt, amazonit, ortoklaz, biotyt, muskowit i strzegomit. W wielu miejscach schodów i posadzki A-0 widoczne są ksenolity, szliry biotytu i hornblendy oraz żyły i geody białego lub różowego ortoklazu, mlecznego albitu i dymnego kwarcu, o kryształach do kilku centymetrów. Minerały te tworzą zrosty i zbliźniaczenia, a skalenie zawierają makroskopowo widoczne pertyty lub teksturę pismową. Wiek tych granitów przyjmowany jest na górny karbon - dolny perm, a wg badań radiometrycznych 270-330 mln lat BP. Historia jego wydobycia sięga czasów prehistorycznych, czego dowodem są kamieniołomy z tego okresu na NW zboczach góry Ślęży oraz znajdujące się tam prasłowiańskie rzeźby kultowe wykonane z występującej tu odmiany granitu z granatami.

Posadzka holu to mozaika płyt granitu karkonoskiego, z którego wykonano także schody do dziekanatu (fot. 2) i na wyższe kondygnacje, z pasami sjenitu z Przedborowej i marmuru ze Stronia Śląskiego.

Granit karkonoski pochodzi z Michałowic koło Szklarskiej Poręby, z największego batolitu granitów dolnośląskich o rozmiarach 60×20 km. Tworzy on dwie odmiany teksturalne: równoziarnistą i powstałą w wyniku jej metasomatycznego przeobrażenia - fanerokrystaliczno-porfirowatą. Z uwagi na dużą zawartość skaleni alkalicznych i plagioklazów granit ten zasługuje na nazwę monzonitu. Jest on wieku środkowo-karbońskiego, a badania radiometryczne wrostków uraninitu w biotycie określają go na 299,8-301,8 mln lat. W budynku A-0 zastosowano fanerokrystaliczno-porfirowatą odmianę granitu o średnioziarnistym tle z różowych skaleni, popielatego kwarcu i czarnego biotytu, z hipidiomorficznymi, często zbliźniaczonymi kryształami różowego mikroklinu średnicy do 8 cm. Posiadają one brudnobiałą obwódkę albitu i wrostki plagioklazu, kwarcu i biotytu, usytuowane równolegle do ścian ziarna. Granit posiada ciemne szliry biotytowe i jasne aplitowe, a także elipsoidalne ksenolity i nieliczne żyły aplitowe i pegmatytowe.

Muszla amonitowa widoczna w płycie marmuru Morawica w korytarzu pierwszego piętra budynku A-0
Muszla amonitowa widoczna w płycie "marmuru Morawica"
w korytarzu pierwszego piętra budynku A-0

Sjenit z Przedborowej to skała ciemno-stalowej barwy, będąca de facto sjenodiorytem lub granodiorytem. Występuje on w formie miąższych żył koło Ząbkowic Śląskich. Jest skałą drobno- i równokrystaliczną, o bezładnej, zbitej strukturze. Posiada drobne, żółtawe ziarna skaleni (plagioklazy 30-47% i skaleń potasowy 6-17%), kwarcu (6-16%) oraz biotytu, hornblendy i augitu (30-50%).

Marmur ze Stronia Śląskiego, tzw. Biała Marianna, to skała średnio- lub gruboblastyczna, o barwie białej w popielate, zielone, czarne lub różowe pasiaste i chmurkowate desenie. Ta zróżnicowana barwa wynika z obecności biotytu, muskowitu, flogopitu, amfibolu (tremolit i aktynolit), diopsydu, epidotu i skaleni, a także kwarcu, aż do modyfikacji w erlan. Marmur ten zawiera mezo- i mikrofałdy związane z ich wczesną tektogenezą. Występuje on w formie pokładów i soczewek o miąższości do 150 m, w obrębie serii strońskiej, zbudowanej z łupków mikowych i kwarcowych, kwarcytów, amfibolitów, gnejsów, eklogitów i granulitów.

Odmienne ozdobne kamienie zastosowano na krużganku i korytarzach N części I-go piętra, a są nimi wapienie z Morawicy z pasami zlepieńca zygmuntowskiego (fot. 3). Wapień jurajski, czyli tzw. "marmur Morawica", pochodzi z rejonu tej miejscowości, na S obrzeżu Gór Świętokrzyskich. Jest to zwięzły, zbity wapień wieku oksfordzkiego, barwy kawowej, beżowej lub popielatej w ciemniejsze plamki. W podstawowej mikrytowej masie zawiera on onkoidy oraz amonity (fot. 4), belemnity i gąbki, a rzadziej ramienionogi, igły gąbek, otwornice i fragmenty jeżowców, a także ziarna kwarcu. Powszechnie posiada dwie generacje szwów stylolitowych, związanych z odmiennymi kierunkami wywołujących je ciśnień. Zarówno stylolity, jak i skamieniałości, są w posadzce krużganka doskonale widoczne. Najczęściej są nimi skalcyfikowane, kielichokształtne gąbki, rzadziej rostra belemnitów i muszle amonitów, np. Peltoceras sp. widoczny po lewej stronie posągu St. Staszica.

Zlepieniec zygmuntowski, tzw. "zygmuntówka", to chyba najbardziej dekoracyjny surowiec kamienny w Polsce. Jego nazwa pochodzi od kolumny pomnika króla Zygmunta III Wazy w Warszawie, stanowiącej jego podstawę w latach 1643-1885. Jest to zlepieniec (lub brekcja) barwy brunatno-czerwonej, złożony z klastów beżowych lub brunatnych wapieni, a rzadziej dolomitów dewońskich, spojonych obfitym, czerwonym lepiszczem węglanowo-żelazistym. Wielkość klastów oscyluje od kilku do kilkunastu cm. Zlepieniec ten jest produktem intensywnej erozji świeżo uformowanego orogenu hercyńskiego przyszłych Gór Świętokrzyskich. Wg aktualnych poglądów był on akumulowany w warunkach suchego klimatu, w formie aluwialnych stożków i delt w strefie transgredującego cechsztyńskiego morza 250 mln lat BP. Zlepieniec zawiera dwie generacje hydrotermalnego kalcytu żyłowego, widoczne w posadzce krużganku. Starsza (synsedymentacyjna) nie przecina otoczaków skały i posiada rdzawe, żelaziste smugi o równoległym ułożeniu do przebiegu żyły, świadczące o pulsacyjnym charakterze jej wypełniania. Młodsza przecina klasty, lepiszcze i żyły starszej generacji i zbudowana jest z blokowo-palisadowego białego i miodowego kalcytu z wtrąceniami galeny i siarczków miedzi. Najstarszym miejscem pozyskiwania "zygmuntówki" (od XVI w.) był i jest nadal kamieniołom Jerzmaniec na S stoku Czerwonej Góry k/Chęcin.

Innym skalnym surowcem dekoracyjnym jest w budynku A-0 środkowodewoński (żywet) wapień z Bolechowic k/Chęcin, tzw. "marmur bolechowicki". Stanowi on parapety większości okien, a także przyścienne ławy przy głównym wejściu. Jest to wapień barwy jasno- i ciemnobrunatnej, niekiedy z odcieniem fioletowym lub czerwonymi, plamistymi "chmurkami". Zawiera liczne skamieniałości - gałązkowate Amphipory sp. i kuliste Stromatopory sp., w kształcie bulastych, wielopowłokowych osobników, zarówno w pozycji przyżyciowej, jak i w formie obrośniętych sinicowymi powłokami onkolitów. W mniejszej ilości są tu białe, gruboskorupne małże Megalodon sp. i ślimaki Lexonema sp., a także kolonijne i osobnicze Tetracorallia sp. Wapienie te posiadają jedną lub dwie generacje nieregularnych żyłek białego lub różowego kalcytu. Rzadziej tworzą one tzw. spękania kulisowe, w postaci żyłek uporządkowanych ukośnie względem osi danego szeregu. Wapienie te występują w ławicach do 3 m miąższości i odsłaniają się w wielu punktach Gór Świętokrzyskich.

Innymi elementami kamiennego wystroju gmachu A-0 są pamiątkowe tablice. Najbardziej oryginalną stanowi fragment wielkiego głazu wmurowany w pobliżu wejścia do auli, w hołdzie prof. Waleremu Goetlowi, rektorowi Uczelni (fot. 5). Pochodzi on z masywu krystalicznego Tatr, skąd został wyniesiony w jęzorze lodowca i złożony w morenie doliny Chochołowskiej. Należy on do odmiany drobnokrystalicznego, białego granitu mikroklinowo-albitowego z muskowitem. Granit tatrzański uważany jest za intruzję późno- lub postkinematyczną orogenezy hercyńskiej, wieku od karbonu po perm.

Po lewej stronie holu znajdują się dwie marmurowe tablice poświęcone uczestnikom tajnego nauczania w czasie II wojny światowej. Po prawej stronie wmurowano tablicę z marmuru sławniowickiego ku czci honorowych członków Stowarzyszenia Wychowanków AGH. Również po prawej stronie głównych schodów umieszczono tablicę poświęconą zasłużonym dla AGH. Ta ostatnia została wykonana z wapienia z pięknymi szwami stylolitowymi i licznymi onkoidami.

Na krużganku I. piętra, po prawej stronie auli, znajduje się marmurowa tablica ku pamięci profesorów AGH, którzy zginęli z rąk okupanta. Na krużganku II. piętra, nad aulą, znajdują się dwie marmurowe tablice ku czci prof. K. Bohdanowicza, z których wyższą wykonano z białego, plamiście popielatego marmuru karraryjskiego.


Opracowano w Zakładzie Geologii Ogólnej i Matematycznej Wydziału Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, w ramach tematu badawczego nr 11.11.140.808.